Menderes Klaros Kazılarında İzmir'in Kuruluş Sırrı Aydınlanıyor

İzmir’in Menderes ilçesinde yer alan Klaros kutsal alanında, 2026 yılı kazı çalışmaları temmuz ayının ortasında başladı. Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü’nden Doç. Dr. Onur Zunal başkanlığındaki disiplinler arası ekip; arkeolog, mimar, restoratör, konservatör, epigraf ve nümismatlarla birlikte antik dünyanın en önemli kehanet merkezlerinden birinde geçmişin izlerini sürüyor.

MÖ 13’üncü yüzyılda kurulan ve MS 4’üncü yüzyıla kadar pagan kutsal alanı olarak kullanılan Klaros, Didim ve Yunanistan’daki Delphi ile birlikte antik dünyanın üç büyük kehanet merkezinden biri sayılıyor. Dönemin imparatorları, komutanları ve kent yöneticileri, savaş, salgın veya deprem gibi kritik kararlar öncesinde tanrı Apollon’a danışmak için buraya geliyordu. Merkezin ziyaretçi kitlesi yalnızca Batı Anadolu ile sınırlı kalmayıp İtalya, İspanya, Hırvatistan, Romanya ve Afrika’daki Moritanya’ya kadar uzanıyordu.

İzmir’in Kaderini Belirleyen Kehanet

Klaros, bugünkü İzmir’in konumunun belirlenmesinde de kilit rol oynadı. Tarihi kayıtlara göre Büyük İskender, Kadifekale (Pagos) eteklerinde gördüğü rüyanın ardından komutanı Lysimakhos’u Klaros’a gönderdi. Apollon kahini, yeni kurulacak kentte yaşayacak insanların eskisine göre üç, hatta dört kat daha mutlu olacaklarını müjdeledi. Bu kehanet üzerine İzmir, bugünkü yerine taşındı.

Güncel kazılar iki farklı sektörde devam ediyor. Çalışmaların odak noktaları şunlardır:

• Propylon (Giriş Yapısı) Doğusu: MS 1. Ve 2. Yüzyıllarda ziyaretçilerin konakladığı, günümüz pansiyonlarına benzeyen "katagogeion" yapıları inceleniyor.
• Güney Sektörü: Notion antik kentine doğru uzanan 2 bin 500 metrekarelik devasa yapı birimi kazılıyor. Roma İmparatorluk Çağı’na ait bu yapının, bir depremle yıkıldığı ve enkazın üzerine ikinci bir evrenin inşa edildiği belirlendi.

450 Yıl Süren İnşaat: Apollon Tapınağı

Kutsal alanın merkezindeki Apollon Tapınağı, yaklaşık 450 yıl süren inşaat süreciyle dikkat çekiyor. MÖ 300’lerde yapımına başlanan tapınak; Augustus, Tiberius ve Hadrianus gibi imparatorların desteklerine rağmen tamamlanamadı. 44 metre uzunluğa ve 22 metre genişliğe sahip yapının sütunları, antik mühendisliğin sınırlarını zorluyor. Her biri 11 mermer tamburdan oluşan sütunların toplam ağırlığı 75-80 tona ulaşıyor. Sadece tek bir tambur 6 ton ağırlığında bulunuyor.

Tapınakta kullanılan mermerlerin bir kısmı Marmara Adası (Prokonnesos) ve Paros Adası’ndan deniz yoluyla getirildi. Kızılburun açıklarında batan bir kargo gemisinde bulunan Dor düzenindeki sütun başlığı, bu devasa blokların Teos yakınlarına kadar gemilerle taşındığını kanıtlıyor.

Homeros Heykeli 40 Yıl Sonra Birleşti

Klaros’un en çarpıcı buluntularından biri olan Homeros heykeli, uzun bir birleşme hikâyesine sahip. Heykelin gövdesi 1952 yılında bulunarak İzmir’e, başı ise 1992 yılında bulunarak Selçuk Müzesi’ne götürüldü. Parçaların aynı heykele ait olduğu anlaşılınca 2000’li yılların başında birleştirildi. MÖ 200-180 yıllarına tarihlenen heykel, ünlü şairin antik çağda tanrısallaştırıldığını gösteriyor.

Kutsal alanda yaşam, Hristiyanlığın resmi din olmasıyla sona ermedi; işlev değiştirdi. MS 5. Ve 7. Yüzyıllar arasında bölgede demirci ve tuğla atölyelerinin faaliyet gösterdiği, kahinlerin yerini zanaatkarların aldığı tespit edildi. Bugün alanda görülen kaplumbağalar Apollon’un müzik aleti lirayı, defne ağaçları ise mitolojik Daphne efsanesini temsil ederek antik bağları canlı tutuyor.

İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin 2016 yılından bu yana desteklediği kazıların ana sponsorluğunu 2025 yılı itibarıyla SAYA Holding üstleniyor.